Over het gezag van de Schrift
Bijbelvertaling
Als we het hebben over het gezag van het profetische Woord is het wel belangrijk welke Bijbelvertaling we dan gebruiken. Op welke vertaling we ons geloof bouwen. Sommige vertalingen, ook in ons land, zijn namelijk tot stand gekomen met heel sterke invloed van de Schriftkritiek. Daarvoor zijn Schriftkritische vertaalmethoden gebruikt. We noemen we enkele van de belangrijkste. We ontkomen er niet aan de wetenschappelijke namen te gebruiken.
Formeel-equivalente of concordante methode
De gebruikers van deze methode willen zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke tekst blijven. Equivalent betekent gelijkwaardig. Gelijk van betekenis. Formeel-equivalent wil dan zeggen: vanwege de eigenschappen van de Nederlandse taal kunnen we niet altijd letterlijk vertalen maar we kiezen dan voor een woord, een begrip, een zin, met dezelfde betekenis. We gaan niet interpreteren of inlezen maar laten zo het Bijbelwoord gewoon staan.
Deze vertaalmethode wordt ook wel “concordante methode” genoemd. Concordant betekent overeenstemmend. Het wil zeggen dat een woord uit de grondtekst op alle plaatsen waar dat woord voorkomt overeenstemmend wordt vertaald. Voor een bepaald woord dat in Genesis voorkomt maar ook in de Evangeliën en ook in één van de brieven wordt dan steeds ook in het Nederlands hetzelfde woord gebruikt. Dat maakt het mogelijk om te zien dat bijv. in het Nieuwe Testament veel teksten uit het Oude Testament geciteerd worden. Door de Heere Christus, door de apostelen en andere schrijvers. Schrift met Schrift vergelijken blijft mogelijk, ook voor de bijbellezer die geen Hebreeuws en Grieks beheerst.
O.a. de Statenvertaling (en daarmee de Herziene Statenvertaling) is vertaald volgens het formeel-equivalente of concordante principe. Waar dat niet helemaal lukte of waar de vertaling toch onzekerheden opleverde werd dat door de vertalers uitgelegd in de kanttekeningen.
Deze vertaalmethode is dus niet Schriftkritisch.
Ook de NBG1951 (de ‘oude vertaling’) is volgens deze methode vertaald. Maar deze vertaling gaat helaas uit van zogenaamde minderheidsteksten, minder betrouwbaar geachte handschriften van m.n. de teksten van het Nieuwe Testament, in het Grieks. In de tweede helft van de negentiende eeuw werd door de Bijbelwetenschap steeds meer gekozen voor deze minder betrouwbare teksten onder Schriftkritische invloeden. Daarom kiezen we toch liever voor de Statenvertaling of de Herziene Statenvertaling (HSV).
Dynamisch-equivalente methode
Niet altijd worden dezelfde woorden en zinnen op dezelfde manier vertaald. Dat is wisselend. Je zou kunnen zeggen ‘wisselend-gelijkwaardig’. En dat wisselend vertalen hangt af van de bedoeling van de tekst. De “doeltaal”, in ons geval het Nederlands, hoeft niet zo gelijk mogelijk te zijn aan de “brontaal”, de oorspronkelijke taal. Er wordt niet gestreefd naar zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke tèkst te blijven maar zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke bedóeling. En dat is totaal iets anders. Het gaat er niet om dat de bijbellezer van vandaag een zo letterlijk mogelijk vertaling in handen krijgt maar dat de lezer de bedóeling van het Bijbelwoord kan begrijpen, zodat hij op dezelfde manier kan reageren als de allereerste lezers of hoorders.
De grote vraag is: wàt is de bedoeling van een woord, een tekst, een hoofdstuk? Wie maakt dat uit? Dat hangt dus af van de uitleg van de vertalers. En hoe zij aankijken tegen het gezag van Gods Woord. Daar begint dus de Schriftkritiek, het afdoen van het absolute gezag van Gods Woord.
(Voorbeelden hiervan zijn de Groot Nieuws Bijbel en Het Boek. Kent u ze nog? Soms heel mooi om te lezen en aantrekkelijk om te gebruiken maar vanuit verkeerde beginselen gemaakt.)
Functioneel-equivalente methode
Een derde belangrijke vertaalwijze. Deze vertaalmethode is eigenlijk een aangepaste dynamisch-equivalente methode. Op de dynamisch-equivalente methode is nogal wat kritiek uitgebracht. Die kritiek probeert men in deze methode te ondervangen. Wat ons betreft is dat niet gelukt.
In de functioneel-equivalente methode wil men aan de ene kant zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke tekst blijven. Maar aan de andere kant wil men recht doen aan de fùnctie van de tekst. De gelezen Bijbeltekst moet dezelfde functie hebben als de oorspronkelijke tekst.
Een kenmerk van deze methode is dat er veel aandacht is voor weergeven van de verschillende sóórten tekst: gaat het om een verhalend gedeelte of om een kroniek? Is het een profetisch woord of een gedicht? Is het een brief of een uitleg van de Wet? Is het oorspronkelijk geschreven in eenvoudige taal of zijn verheven, gewijde woorden gebruikt? Wat is de “couleur locale”? Wat is de “sfeer”? Dat moet in de vertaling blijken, volgens de interpretatie van de vertalers.
Ook is een kenmerk van deze methode het zgn. “inclusief vertalen”. Inclusief vertalen wil zeggen dat, als je een woord gebruikt waar je iets mee bedoelt met een bredere betekenis, je niet dat woord letterlijk vertaalt, maar een woord zoekt waar die bredere betekenis in uitkomt. Met een voorbeeld wordt dat wel duidelijk. Als in de brieven van de apostelen in de aanhef gesproken wordt van “broeders”, dan is wel duidelijk, zo meent men, dat de hele gemeente wordt aangesproken. En dat dus bedóeld wordt “broeders en zusters”. De functie van “broeders” is het aanspreken van de broeders èn de zusters. De apostelen gebruiken het woord “broeders” alleen vanwege de cultuur van hun dagen. Dus wordt dat redelijk consequent vertaald met “broeders en zusters”. Naar de volstrekte gelijkheid van man en vrouw in onze hedendaagse westerse cultuur. Dat is inclusief vertalen. De bijbel zegt het niet zo maar het wordt natuurlijk wel zo bedoeld. In feite wordt daarmee de oorspronkelijke bijbeltekst tijdgebonden verklaard. En dat tijdgebonden verklaren is een kenmerk van de moderne Schriftkritiek.
Een voorbeeld van deze vertaalmethode is de Nieuwe Bijbelvertaling, de NBV. Typerend is ook dat bij het maken van deze vertaling niet de theologen (uit veel verschillende kerkgenootschappen, waarvan de meeste niet Bijbelgetrouw) voorop gingen maar de taalgeleerden .
Het afdoen van het gezag van Gods Woord begint dus al bij het verkeerd, eigenmachtig, naar menselijke mening weergeven van Gods Woord. De Bijbel zelf is daar duidelijk over:
Want ik getuig aan ieder die de woorden van de profetie van dit boek hoort: “Als iemand iets aan deze dingen toevoegt, zal God hem de plagen toevoegen die in dit boek geschreven zijn. En als iemand afdoet van de woorden van het boek van deze profetie, zal God zijn deel afdoen van het boek des levens, en van de heilige stad, van de dingen die in dit boek geschreven zijn.” (Openbaring 22: 18, 19).
Het komt er dus op aan welke Bijbelvertaling we gebruiken. In onze kerken hebben we in feite gekozen voor de HSV. Maar ook de oude SV en de NBG51 zijn nog toegelaten voor gebruik.
In een volgend artikel hopen we voorbeelden te geven van Schriftkritiek.
(wordt vervolgd)